Q'ACHI JAMACH'IX PACHA SARAYIRIWA
martes, 13 de diciembre de 2016
lunes, 12 de diciembre de 2016
martes, 4 de octubre de 2016
domingo, 4 de octubre de 2015
AYMAR SÄWINAKA (refranes en aymara)
AYMAR SÄWI
By: Jorge Luis Coaquira C.
Anukiw waq’aqsusitapxa,
wasitat manq’thapisisin kutintasixa [Trad lit. Sólo el perro, vuelve a
comérsela lo que había trasbocado ║Trad id. Persona que no hace persistir su primera
palabra; Persona que vuelve a cometer el mismo error]. La imagen acústica del
perro representa el rasgo de carácter individual de la persona que no tiene
firmeza, decisión, persistencia en sus palabras; ayer dijo una cosa, hoy dice
otra cosa y mañana volverá diciendo otra cosa. Por otra parte, alude a la
persona que vuelve a cometer el mismo error de su mala experiencia pasada. Waq’a ‘vómito’, significa cúmulo de alimentos ingeridas que
ha vuelto a salir por la misma boca con un olor desagradable, que daría asco
comer. Sin embargo, es costumbre de los
perros volver a comer sus vómitos, y un hombre que incurre una y otra en sus
malas famas es considerada como un individuo sinvergüenza en la comunidad. Ej: ~Anukikiw
wasitat kutintasixa
viernes, 14 de agosto de 2015
AYMAR ARUN TAMA ARUNAK TAMACHÄWI (Conjugaciones verbales en el aymara)
CONJUGACIONES VERBALES EN EL AYMARA
Por: Jorge Luis Coaquira Condori
Los elementos gramaticales que están presentes son:
PRONOMBRES PERSONALES: Naya, juma, jupa, jiwasa.
SUFIJO ORACIONAL: -xa
RAÍZ VERBAL TERMINADA EN CONSONANTE: Yatiq-
MARCADORES DE PERSONA: 1ªp -t/th, 2ªp. -ta, 3ªp. -i/u, 4ªp. -tan
SUFIJO AFIRMATIVO: -wa
CONJUGACIÓN DE VERBOS EN TIEMPO PRESENTE PASADO:
AYMAR SÄWINAKA (Dichos en aymara)
AYMAR SÄWINAKA
(DICHOS EN AYMARA)
Por: Jorge Luis Coaquira Condori
1. Nayrar sart’añatakix
pankanak ullapxañasawa.
2. Janiw uta punkur
qunuñati, jaqiw k’aritasir siwa.
3. Wayn tawaqutakix
qullus pampa, pampas kulluwa.
4. Janiw k’arisiñati,
q’ixu q’ixuw laxr qhiphaxar sinkhsurir siwa.
5. Jaqin
aruntasiñapuniwa, anukiw amuk jalakipasixa.
6. Janiw awkirus
taykarus jachayañati, jachayatax janiw kuns jikxarapxirikit sapxiwa.
7. Aymar markanx taqi
kunaw panipuni, ukataw kuna laq’us jamach’is panipuniw sañax utji.
8. Jach’a jach’ax
janiw kutuñati, kuna jawiras laqhunpachaw wañt’iri.
9. Jaqinx qhip nayr
uñtasaw sarnaqañaxa.
10. Aka pach jakäwinx taqi kunaw saräwin saräwinixa.
11. Janiw uta manqhan khuyuñati, juyranakaw sarxir siwa.
jueves, 13 de agosto de 2015
UYWA SUTINAKA
UYWANAKA (Los animales)
Wakichiri: Jorge Luis Coaquira Condori, 2015
NOMBRES DE ANIMALES EN AYMARA SEGÚN EL ABECEDARIO
A
Abeja = Wayrunqu
Águila = Paka
Alpaca =
Allpachu, Allpaqa
Araña = Kusikusi
Armadillo =
Khirkhi
Asno = Qalakayu
Ave = Jamach'i
Avispa =
Chhixwiriri
B
Burro = Qalakayu
Búho = Phixphillu
C
Caballo = Qaqilu
Caracol = Ch'uru
Carancho =
Allqamari
Cerdo = Khuchhi
Ciervo = Taruja
Codorniz = Khullu
Colibrí = Luli
Cóndor = Mallku
Conejo = Wank'u
Cuy = K'uwisu
E
Escarabajo =
Nukhunukhu
Escorpión =
Katari
F
Flamenco =
Pariwana
G
Gallina = Wallpa
Gallinazo =
Siwiq'ara
Gato = Phisi
Gato Salvaje =
Titi
Golondrina =
Q'illunchu
Gorgojo = Ch'uqi
Laq'u
Guanaco = Wanaku
Gusano = Laq'u
H
Halcón = Mamani
Hormiga =
K'isimira, Sik'imira
Hornero =
Q'achhirankha
J
Jabalí = Ch'umi
khuchhi
Jaguar =
Uturunku, Titi
L
Lagartija =
Sut'uwalla
Lagarto =
Jararankhu
Lechuza = Juku
Liebre = Pampa
wank'u
Llama = Qarwa
Lombriz = Sillq'u
M
Mariposa =
Pilpintu
Mariposa Nocturna
= Taparaku, Thaparaku, Thapharaku
Mono = K'usillu
Mosca =
Chhichhillankha
Mosquito = Jañu
Ñ
Ñandú = Suri
O
Oveja = Iwija,
Iwisa
Oso = Jukumari
P
Pájaro = Jamach'i
Paloma = Urphila
Pato = Unkalla
Perdiz = P'isaqa
Perro = Anu
Pez = Challwa
Piojo = Lap'a
Polilla = Khalla,
Khilla
Pollo = Chhilwi,
chhiwchhi
Pulga = K'uti
Puma = Puma
R
Rana = Jamp'atu
Ratón = Achaku
S
Saltamontes =
Sapo = Jamp'atu
Serpiente =
Asiru, Sikuri
T
Tábano = Qapuri
Tarántula = Qampu
Topo = Tuju
Toro = Turu
V
Vaca = Waka
Víbora = Katari,
Asiru
Vicuña = Wari
Vizcacha =
Wisk'acha
Z
Zorrino =
Añathuya
Zorro = Tiwula,
Pampa anu, Qamaqi
Suscribirse a:
Entradas (Atom)











