LINGÜÍSTICA AYMARA

Letras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIA Letras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIA

sábado, 23 de enero de 2021

SIW SÄWI: TIWULAMP K'ALLAMPI (El zorro y el loro)

 

SIW SÄWI

Tiwulamp k'allampi  (El zorro y el loro)

Qillqiri: Jorge Luis Coaquira Condori

23-enero-2021


Ispirit urünakanwa, siwa.

Dice que era en días de Espíritu.

Ispiriturunakax alaxpacharuw sarapxirïna. Alaxpachanx mä wali suma wirtawa, kunayman suma muxsa achunakan utjäna, siwa.

Los espíritus iban al cielo. En el cielo dice que había un hermoso huerto con variedad de frutas.

Ukjamïpanxa, kunturiw qamaqir alaxpachar apatayna.

Siendo así, el cóndor al zorro le había llevado al cielo.

Misa urux alaxpachan Awkix misatayna. Qamaqimp kunturimpix misa ist’iriw maytapxatayna. Misa tukuyipanxa, qamaqix kunayman suma muxsa achunak walpin manq’thapitayna.

En el día de la misa, el Padre había celebrado la misa. El zorro y el cóndor habían ingresado para escuchar la misa. Terminado la misa, el zorro había comido variedad de frutas.

Ukjaruxa, qamaqix walipuniw winump kuna machantasxatayna, siwa.

Después de eso, el zorro se había emborrachado con vino, dice.

Ukañkamaxa, uraqinx pachäxanwa.

Mientras en la tierra ya era hora.

Kunturix Antuñu sarxañäni, jank’ak sarxañäni, pachäxiw sasaw achikatayna.

El cóndor, vámonos Antonio, vámonos pronto, es hora diciendo había rogado.

Antuñuxa: “mä juk’it winumpi, mä juk’ititampi”, sasaw juk’amp machantaskakitayna.

El zorro: “un poco de vino más, un poquitito más”, diciendo seguía embriagándose.

Kunturix jan Qamaqin ist’asitapatx alaxpachat saraqanxataynawa, Qamaqir jaytjaniwayasina.

Al no lograr que el zorro hiciera caso al cóndor, este abandonando al zorro había descendido del cielo.

Qamaqix umat apjtayasisinx Kunturir thaqtchi, Kunturix chhaqhata.

El zorro después de apartar su embriagues había buscado al cóndor, perdido el cóndor.

Ukataw Qamaqix mä jacha, uraqkam purinkir mura phala lurasitayna, sipï.

Por eso, el zorro había construido una soga grande de mura que alcance hasta la tierra, dice.

Niya uraqir saraqankasaxa, k’allanakaw chika alaxpachan jalasipkäna. Ukat Qamaqix k’allanakar uñjasax walipuniw wapuchasxatayna: “k’alla laxra mat’ikäña, phalrak t’urjitasma!”, sasaw arch’ukitayna. Mayamp “laxr mat’ikäñ k’alla, phalarak t’urjitasma!”, sas arch’ukirakitaynawa.

Casi llegando a la tierra, unos loros estaban pasando por esa altura del cielo. Entonces, el zorro al ver al loro se había presumido: “¡loro lengua suelta, cuidado que cortes la soga!”, diciendo había gritado. Una vez más, “¡loro lengua suelta, cuidado que cortes la soga!”, diciendo había gritado.

K’allax ukjam jisk’achatax  wali kulirasisawa: “k’all, k’all, k’all”, sas mayak kutt’awayatayna. Ukax qamaqin mura phalap t’urjatayna.

El loro después de ser insultado, se había enojado mucho: “k’all, k’all, k’all”, diciendo había retornado. Luego había cortado la soga de mura del zorro.

Qamaqix jaqinakar arch’ukisisaw jalaqtanitayna: “Dios awkiw jutaskthä!, api chusi jant’akupxamä!”, sas wararisisaw jutatayna.

El zorro se había caído exclamando a las personas: “¡Estoy descendiendo yo el Dios Padre!, ¡tiendan frazada de color api!”,  gritando había caído.

Ukat jaqinakaxa, qalanakak jant’akupxatayna: “qala jant’akupxama!”, sasjamaw ist’apxatayna.

Después las personas habían extendido piedras: “Van a tender piedras”, diciendo habían entendido.

Qamaqix ukjamaw uraqir “phum”, sas jalaqtanitäna, ukat phallxatayna, siwa.

El zorro “phum” diciendo había caído a la tierra, después había reventado, dice.

Mä luma puntaruw puritayna. Purakapat kuntix alaxpachan manq’antankatay uka jathanakaw phalljxatayna. Junt’u uraqirnakarux muxsa achunakaw willstxatayna. Wallix tuqinakarux tunqu, siwara achu jathanakarakiw willirtatayna. 


Thaya uraqirux p’iqituqiw liwiqtanitayna, payaruw q’alljasitayna, ukataw sunix qalarar waña uraqixa, uktak juk’akirakiw achunakas achuxa, siwa.

Se había caído sobre una loma. De su estómago había reventado todas las semillas que había comido en el cielo. A los yungas se había esparcido  las semillas de frutas. A los valles, semillas de maíz y cebada se había esparcido. 


Al altiplano había caído su cabeza, se había partido en dos, por eso, el altiplano es tierra seca y pedregosa, hasta la producción es escasa, dice.

viernes, 18 de septiembre de 2020

SIW SÄWI: QAMAQIMP WALLATAMPI (La zorra y la gansa)

 

Siw säwi

 (Cuento)

Qamaqimp wallatampi

(La zorra y  la gansa)


Qillqakipiri:  Jorge Luis Coaquira Condori 

Mä kutixa, mama wallatawa wawanakapampi, chika quta lakanam sarnaqaskatayna, wawanakapax jiwa ch’ixisitukiw saraskarakitayna.

Una vez, la señora gansa junto a sus hijas por el lago había estado paseando, sus guaguas bien bonitas mesticitas también habían estado yendo.

Ukaruw mama qamaqixa purisina jikxatatayna: “mama wallata wawanakamax jiwakirakisä, mistisitunaka!”, sasina.

A lo así, la señora zorra le había encontrado: “señora wallata, tus guaguas bonitas, de dos colores, ¡mesticitas!”, diciendo.

Kunjamats ukjama?

¿De cómo es así?

Nayan wawanakajax janiw ukjamakitixa, uqinakakirakisä!, sasaw tiwulax arxayatayna.

¡De mí mis guaguas no también así, son de color café amarillento nomás también!, diciendo la zorra le había hablado.

Tiwulana wawanakapax jisk’a anu qallunakjamakitaynawa.

La guaguas de la zorra parecido a las crías de los perros nomás había sido.

Ukjamaxa, mama wallataxa: “nayan wawanakajaxa wajañ putur wajart’atawa”, sasaw satayna.

Entonces, la señora gansa: “mis guaguas están dorados en el horno”, le había dicho.

Utakxa, mama tiwulñaxa, jank’akiwa yaticht’ayasitaynaxa.

Luego, la señora zorra, inmediatamente se había hecho enseñar.

Panpachaw khulanak pallthapipxatayna, ukampiw wajañ putu pirsupxatayna.

Entre las dos habían recogido terrones de tierra, con eso habían hecho el horno.

Ukatxa wallataxa: “Sumpun wajañ putu parintayäta, ukaruw wawanakam allintáta”. Mä p’utx, sas ist’asaxa, “mä qillqa”, sasaw may muytäta; pä  p’utxtir ist’saxa, “pä qillqa”, sasaw muntäta; kimsïrinx “kimsa qillqa”, sasaw munytäta.

Luego la gansa le había dicho: “bien siempre vas a calentar los terrones de tierra”, ahí los vas a enterrar a tus hijas, si escuchas decir p’utx “una escritura”, diciendo vas a dar vuelta; escuchando decir p’utx “dos escrituras”, diciendo vas a dar vueltas; en el tercero “tres escrituras”, diciendo vas a dar tres vueltas.

Uk sasaxa, wallatax wawanakapamp chikt’ataw quta taypir mantawayxatayna.

Eso diciendo, la gansa junto a sus guaguas se había ido al medio del lago.

Ninaxa walipuniw parintxatayna.

El fuego bien siempre había calentado.

Ukata, mama tiwulaxa, wawanakap wajañ puturuw allintatayna.

Luego, la zorra había enterrado al a su guaguas al horno.

Ukata, mä p’utxtir ist’asaxa, “mä qillqa”, sasawmä muyta muytatayna; paya p’utxtarakitaynawa, “pä qillqa”, sasaw pä muyta muytarakitaynawa; kimsa p’utxtarakitayna, “kimsa qillqa”, sasaw kimsa muytatayna.

Entonces, escuchando decir  p’utx “una escritura”, diciendo había dado una vuelta; al segundo p’utx, “dos escrituras”, diciendo había dado dos vueltas; al tercero p’utx “tres escrituras”, diciendo había dado tres vueltas.

Ukatx wajañ putx jank’akiw alliratayna, wawanakapx q’ala t’uxt’ukamak apsusxatayna.

Luego, pronto había desenterrado los terrones del horno, sus guaguas totalmente carbonizados los había sacado.

Ukatxa, tiwulax walpin jachatayna, quta uma pharsuyañ munatayna, uma umantatayna; janiw pharsuyañ atxataynati, aliqakiw purakas ch’itintat sarnaqxatayna.

Entonces, la zorra arto había llorado, el agua del lago había querido hacer secar, mucha agua había tomado; no había podido hacer secar, con la barriga llena de agua se había ido.

Ukatxa, jichhuru, sikuyaruw achikt’asitayna  “sikuyarak p’itt’itasma, jichhurak p’itt’itasma, mä usur jaqi warmiw saraski”, sasa; mayak sikuyax p’ikt’xatayna, jichhux junt’xarakitayna, purakapat umakiw phallxatayna.

Luego, a la paja, al cactus se había rogado: “cactus cuidado me pinchen, paja cuidado que me pinchen, una mujer embarazada está yendo”, diciendo: de repente el cactus le había picado, la paja le había pinchado, de su barriga agua nomás había reventado.

Ukjamakiw mama tiwulax jiwxatayna, wawanakapjam jiwxatayna. Mama wallatasti, wawanakapampiw chika quta taypir mantawayxarakitayna.

Así nomás la zorra había muerto, al igual que sus guaguas. Mientras la gansa junto a sus guaguas se había ido al medio del lago.


MARKA HUACUYO, PROVINCIA MANCO KAPAC
2020


UYWANAKA (Animales)

UYWANAKA  (Animales)

Wakt'ayiri: JORGE LUIS COAQUIRA CONDORI





1.- QALAKAYU (Burro)

2.- QARWA (Llama)

3.- UWIJA (Oveja)

4.- JUKU (Búho)

5a.- K'ILI K'ILI (Cernícalo)


5b.- K'ILLI K'ILLI (Cernícalo)
6.- MALLKU, KUNTURI (Cóndor)

7a.- PHISI (Gato)

7b.- PHISI (Gato)

7c.- PHISI (Gato)

8a.- QAMAQI (Zorro)

8b.- QAMAQI (Zorro)

9.- QARWA (Llama)

9b.- QARWA (Llama)

10.- UWIJA (Oveja)

11.- UWISQALLU (Cría de oveja)

12.- WAKA (Vaca)



 

domingo, 29 de marzo de 2020

AYMAR SÄWINAKA (Dichos aymaras)


AYMAR SÄWINAKA
Qillqiri: Jorge Luis Coaquira Condori

👆 "Taykarux janiw jachayañati, uma qullmuñkamaw jakapxiri, siwa".

👆 "Anux janiw q'ipinaqañati, awkituqiruw atis k'umu sarnaqapxiri, siwa".

👆 "Yuqall wawanxa, nakhantat manq'ax janiw manq'añakiti, ijma warmiw lip'katasiri, siwa".

👆 "Ijma warmimpix janiw sarnaqañati, chuyma jallq'susiri, siwa".

👆 "Inäkasax qalax ch'iwiruw itkataskaña, ch'iwits lupir ituqasinkaña, sapxiwa".

👆 "Jaqichasiñ urunxa, yuxch'ax janiw wayk'ax k'iyañapakiti, wali qhurüriwa, siwa".

👆 "Utachirirus jaqichasirirus janiw mitisiñati, jucha jaqusipxiri, siwa".



AYMAR MANQ'ANAKA


AYMAR MANQ'ANAKA

Qillqiri: JORGE LUIS COAQUIRA CONDORI

 ✍ Jichhürux t'ant'amp jutümx umt'asipxañäni. 01-ABR-2020.
✍ Jumax t'ant'ti, aku pitcha munasma?. Nayax aku pitumpiw juntümx umt'asiñmuntha. 01-ABR-2020.
✍ Wakisiw sapürus ququx manq't'asipxañasa. Ch'amañchir manq'anakaw ququnx phayt'asiñasa. 29-MAR-2020.