LINGÜÍSTICA AYMARA

Letras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIA Letras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIALetras de Arco Iris - GIFMANIA

sábado, 27 de septiembre de 2014

P'ARXTAYIRI (Interjección en el aymara)



P’ARXTAYIRIR
(Interjección)
Wakiyiri: Jorge Luis Coaquira Condori

Aymar arunx akjam arunakax  suma phuqhat amuyun arsut arunakawa.  Ukatx aka arunakax  parlas uras jaqinakar p’arxtayañatakiwa, ukakiparakiw suma quñacht’ir arunaka. P’arxtayir arunakax jan mayjt’ir arunakawa, chiqans janiw saphinakamp waykattayaskaspati. Sapanakapakiw suma qhana amuyun phuqht’atapxi.
Sumpàch amuykipt’atax akjam p’arxtayir arunakaw jikxatataraki:
9.1. Samsutuqi (interjecciones  propias)
                                    ¡chhissst!                    ¡yaaa!             ¡jajjjjj!
 ¡ayyy!                        ¡mmma!          ¡jaaayaaa!     
9.2. Jisk’a arsunaka (interjecciones impropias)
¡ukjamasä!                 ¡ukjammm!
¡yastakisä!                             
9.3. Aarhus phuqata (interjecciones locutivas)
¡ay kunarus purt’astxa!
                                   ¡amp suma päni tukt’ayarapxita!      
                                    ¡janiw ukjamäkiti!
Qhipharux sawayaraksnawa, aymar arunx kunayman kast arunakaw utji. Chiqnas  niya llätunk kart arunakaspawa, utax aknïrinakarakiw jikxatata: sutinaka, sutinakar mayjachirinaka, sutilantinaka, lurayirinaka, luyarir mayjt’ayirinaka, qhanstayiri, wayxasirinaka, waythapirinaka, p’arxtayirinaka. Taqpach jakthapitax niya llätunk mayjmayj arunakaw jikxatata. Aka yatxatt’äwix  mä tatar tunka phisqhna k’atanak waraqt’as qillst’asin  amuykipt’atawa. 

WAYTHAPIRI (Conjunción en el aymara)



WAYTHAPIRI
(Conjunción)
Wakiyiri: Jorge Luis Coaquira Condori

Akjam arunakax aymar arunx pä kastaw utji; arunaktuqi ukjamrak saphi arunaktuqi. Aka arunakax chikthapiyi, waythapi, jaqthapi ukjamapxiwa. Qhnapach arunxa sisnawa, aka arunakax sutinakaru, mayjachirinakaru, lurayirinakaruw waythapipci.
Akakast arunakax janiw walt’at jikxatatakiti, ukampirus wakisiw kawkïrinakatix jikxatatäki ukanakxat  amuyt’añaki. Uka arunakax aknïrinakarakiwa:
·         Consecutiva:              ukjamaw ukax…                     ‘así es…’        
·         Conjuntivo:               waynamp tawaqumpix…       ‘el joven y la joven’   
·         Continuidad:             suma isthapt’ataraki ukat irpaqarakixa…     
Ukat tawaqux inkxaruwayi ukhat jichhaxa ukjamarakiw...  

WAYXASIRINAKA (Preposición en el aymara)



WAYXASIRINAKA
(Preposiciones)
Wakiyiri: Jorge Luis Coaquira Condori

Aymar arunx akakast arunakax  janiw sapanakapat arsuskiti, jan ukax   sutinakaru, mayjachirinakaru, mayjt’ayirinakar  waykakataaw sarapxi. Uka mauyurjamax akjam arunakaraw jikxatataraki:
7.1. Pachata (de tiempo).  Akakast wayxasir arunakax  janiw mayas jikxatat utjkiti. Ukampis aymar arunx ukjiwa, juk’ampis aka yatxatäwinx janiw jilxatatakiti ni mayasa.
7.2. Pachawjata (de lugar).  Akjam amuyun arunakax  aknïrinakaw utjaraki:
                                   utaparu…                   ‘a su casa…’
                                   qullunakaru…            ‘a los cerros…’
7.3. Laykuta (de causalidad). Aka arunakax juk’akiw uñsti, ukatx aknïrikirakiwa:
                                   juyphiñaplayku…       ‘a causa de helada’
7.4. Wakt’ayata (finalidad o destinativo). Yatxatäwinx akakast arunakax aknïrinakaw uñstaraki:
                                   uñjañapataki…           ‘para que cuide…’
                                   sarnaqaskañapataki     ‘para que camine’
7.5. Kawjata (de procedencia). Akjam amuyun arunakax janiw utjkarakkiti, juk’ampis aka yatxatáwinx janiw walja jakiwayatakiti.
                                   utat…                         ‘de casa…’
7.6. ukjakamaki (limitativo).  Jichhax aka arunakax akjamat uñstaraki:
                                   qullukam…                 ‘hasta el cerro…’
                                   ukakam…                   ‘hasta eso…’

QHANSTAYIRI (Artículo en el aymara)




QHANSTAYIRI
(Artículo)
Wakiyiri: Jorge Luis Coaquira Condori

Aymar arunx mä sapa qhanstayir (artículo) arukiw utji. Uka arux “mä” (artículo definido) satarakiwa. Kastill arunx saraksnawa: En la lengua aymara el artículo pertenece a una de las categorías gramaticales marcado por el morfema mä  ‘un’. Su función es determinar específicamente al sustantivo. Aka arux waljkutiw uñsti, ukampirus aka maynikirakiw utji:
                                    mä kutix…                                          ‘una vez…’
                                   waynampi tawaqumpi…              ‘un joven y una joven’
                                   inkuñaru uka…                            ‘en un tari eso…’

MAYJT'AYIRI (Adverbio en el aymara)



MAYJT’AYIRI
(Adverbio)
Wakiyiri: Jorge Luis Coaquira Condori
Akakast arunakax lurayirinakaruw mayjt’ayi. Aymar arun aka arunakax  kunapachatix lurayirix qhanak ukjax mayjt’ayiriruw qhanstayi. Aka arunakax akjamanakaw  uñstaraki.
5.1. Pacha mayjt’ayirinaka (adverbio de tiempo). Aka yatintanx aknïr mayjt’ayirinak jikxataraktan:
                                   nayra                           ‘pasado’
                                    uräsatix…                   ‘ a tiempo…’
                                   arum paqaraw…        ‘toda la noche…’
                                   qhiphärmax…             ‘ a la noche siguiente…’
Akakast arunakax kunawsatix mä luräwix lurasi ukanak qhanstayi.
5.2. Pachawj mayjt’ayirinaka (adverbio de lugar). Akakast  lurayirir mayjt’ayir arunakax aknïrinakaw utjaraki:
                                   qullu patata…             ‘de encima del cerro…’
                                   aksat…                        ‘de este lado…’
                                   thakhinsa…                 ‘en camino…’
5.3. (…) Adverbio de modo.  Akajam arunakx janiw ni mayas jikxatatakiti. Amuyatax juk’akiw  kunapachatï arususi ukjax apnaqasi.
5.4. Waljat mayjt’ayiri (adv. de cantidad).  Mä sapa akakast aruk jikxatawaytan, uka arux aknïrirakiwa:
                                   walja                           ‘arto’
                                   juk'a                            ‘poco’
5.5. Chiqa mayjt’ayirinaka (Adv. de afirmación).  Akjam arux janiw ni mayas jikitakiti. Jupanakax  jïsa ‘sí’ aru lantix u’w sasakiw sapxaraki.
5.6. K’ari mayjt’ayirinaka (adv. de negación). Akajam arunakaw uñstaraki:
                                   janiw…                       ‘no…’
                                   janirakiki…                 ‘no también…’
                                   janipuniwa                  ‘no siempre’
5.7. Pächasiyir mayjt’ayirinaka (adv. de duda).  Akakast arux janiw uñtkarakikiti. Ukataw jan kuna qillqt’atas utjkiti.

LURAYIRI (Verbo en el aymara)



LURAYIRI
(Verbo)
Wakiyiri: Jorge Luis Coaquira Condori

Aymar arunx akakast arunakat amuyañax maysk’a wali ch’ulqhiwa, ukampirus sumpach amuyataxa, akjam lurayir (verbos) sat arunakax  jaqinakana, uywanakana, yänakan luratanakapat (acciones) qhanstayirinakawa. Yaqha arunakanxa, jaqinakans uywanakans yänakans luräwinakapata, unuqiwinakapat amuyayiriwa. Jichhax akjamatw lurayirinakx uñt’apxna.
4.1. Amuyuyparjam lurayirinak amuyt’äwi  (Definición Semántica)
Lurayir arunakax kunayman amuyunakaniwa, ukatx aka arunakax amuyparjamax  sutinakan luräwinakapat qhanstayaraki. Akjamkast lurayirinakaruw t’aqjtaraki.

Kunayman amuyun lurayirinaka
Jaqukiptir Ly.
(V. transitivos)       
Jan jaqukiptir Ly.
(V. intransitivos)
Mayni pachpar Ly.
(V. reflexivos)

aljaña
apaña
churaña
p’akjaña
jariña
jiwaña
jakaña
yuriña
jachaña
usuña
jarisiña
larusiña
t’axsusiña
qullasiña
askichasiña

Aynt’asir Ly.
(V. recíprocos)
Pachan Ly.
(V. impersonales)
Jaqthapir Ly.
(V. copulativos)

munasiña
uñch’ukisiña
qhumasiña
jamp’atisiña
khuyapayasiña
juyphiña
chhijchhiña
jalluña
thayaña
lupiña
anuwa         
kunasa
ukaxa
tatay jutchi
khithisa

4.1.1.      Jaqukiptir lurayirinaka (Verbos transitivos)
Akjam lurayirinakax  luräwinak mayat yaqhar jaqhukiptayapxi, ukatx uñjkay yänakamp arsuñatakiw wakiskiriraki.  Akjam lurayir arunakarakiw jilkxatat utji:
irpaqaniwayapxi
churawayi
lurapxiritäna
uskusïna
sawüna
…pinkillut tukt’apxiri                       
4.1.2.      Jan jaqukiptir lurayirinaka (Verbos intransitivos)
Akakast lurayirinakan lurañanakax janiw mayat yaqhar jaqukiptapkiti, jan ukax pachpa luräwirukiw tukuyi. Aka lurayirinakax aknïrinakaw uñstaraki:
                                         sarawayaña
                                         phayawayaraki
                                         qh’ipxaruwayxi
luraña
mistsupxirïna
thuqhuña       
4.1.3.      Mayni pachpar lurayirinaka (Verbos reflexivos)
Akjam lurayirinakan luräwinakpax mayni pachparuw wakt’i, janiw yaqhax lurkaspati. Qhanpach arunxa, -si- (reflexivo) saphiw uka amuy ch’ikhullt’rixa. Akakast  lurayirinakax janiw  walja utjkiti, mä payakiw jikita:
                        umasiña
                        amuyt’asiña
4.1.4.      Aynt’asir lurayirinaka  (Verbos recíprocos)
Akakast lurayirinakan luräwinakapax purap jaqinakaruw wakt’i, maysatxa sisnawa, maynit mayniruw lurayirin luräwinakapax wakt’araki. Jukampisa, lurayirinakan ukjam amuyuniñapatakix –si-  (recíproco) saphiwuka ch’ikhullurixa. Jichhhax aka arunakax aknïrinakarakiw uñsti:
                                    parlasipta
                                   umt’asiwayañäni…
                                   uñt’asipxi
                                   parlt’asipxi
                                   qunt’asipxi
                                   qillt’asipxi
                                   munasipxi
4.1.5.      Pachan luräwiankap lurayirinaka (Verbos impersonales)
Akajam lurayirinakax juk’akiw utji. Qhanqhana arun akakast lurayirinakan luräwinakapx pachakiw luraspa, jaqix janiw lurkaspati.
Akakast lurayirix mayitakiw jikita, ukax aknïrirakiwa:
            chhhijchhsuwayxixa
4.1.6.      Jaqthapir lurayirinaka (Verbos copulativos)
Akakast lurayir arunakax  tama arun waxäsirimpir (sujeto) arsutampir (predicado) waythapiriwa. Ukatx aknïrnakarakiwa:
                              khithinkisa  ukax…                ‘quien es ése…’
4.2. LURAYIRINAKAN SAPHINAKAPA (Accidentes gramaticales del verbo)
Lurayirinakan ch’ikhullt’anakapa (accidentes gramaticales de Vb.)
khu (número)
Jaqi (persona)
Pacha (tiempo)
Lurayäwi (aspecto)
Modo  (lup’ïwi)
Arsu (voz)             .
sapa, walja
1ïr jaqi, 2ïr jaqi, 3ïr jaqi, 4ïr jaqi
nayra pacha, jichha pacha, juthir pacha
qalltata, jan tukuyata, tukuqata
chiqt’iri, samkiri, pächasiri,taripiri.
ch’amampi, llaphirata                                           .

4.2.1.      Jakhu (número).- Lurayirinak taypinx jakhux payakiw utji; sapa (singular), walja (plural). Sapanakanxa, lurayirinakan luräwinakapax mä sapa jaqin jan ukax yänakan luratakiwa. Walja qhanañchir lurayirinakan luräwinakapax walja jaqinakan jan ukax uywanakans yänakans luratarakiwa.
  sapa:              Jupax churiwa
 walja:             Tatanakax jallallapxiwa.
4.2.2.      Jaqi (persona).- Jaqix lurayir taypinakanx mä saphituqiw ch’ikhullt’asi. Uka luräwinakax pusi jaqin luratarakiwa: nayrïri jaqix khithitï parlki ukawa, ukatx luräwix jupapachpan luratarakiwa;  payïr jaqix khithitï ist’ki uknïrirakiwa, ukatx lurayirin luräwipax jupan luratarakiwa; kimsïr jaqix khithittï nayrïr jaqimp payïr jaqimpix parlasipki uknïrirakiwa, ukatx lurayirin luräwipax jupxarurakiw wakt’i; Aymar arun pusïr jaqix parlirispa jan ukax ist’irispawa, ukampirus lurayirin luräwipax jupanakxarurakiw wakt’i.
1ïr jaqi:            Nayax thuqtha
            2ïr jaqi:            Jumax thuqta
            3ïr jaqi:            Jupax thuqhu
            4ïr jaqi:            Jiwasax thuqtan
4.2.3.      Pacha (tiempo).-  Maysatxa, lurayirinakax kuna pachay luräwinakax lurasipchi ukatuqits qhanstayapxarakiwa. Aka amuyurjamax kisa pachanakaw utji: nayra pacha (pasado),  aka pachax parlaski ukjat nayra pachan lurat luräwinkat amuyayiriwa; jichha pacha (presente), aknïr pachax parlaski ukjat qhanañchiriwa; jutir pacha (futuro), ukakiparakiw aknïr pachax jutït pachanakan lurasir luräwinakat amuyayaraki.
NAYRA
ARSUÑ PACHA
QHIPHA
Nayra pacha
Jichha pacha
Jutir pacha
4.2.4.      Lurayäwi (aspecto).- Aka ch’ikhulltax kunjamtï mä luräwix luraski ukatuqit qhanstayaraki. Aka amuyurjamax akjamaw lurayirinakax  sarantapxaraki: qalltäwi (incoativo), akjam lurayirix jaqin ukja luräw qalltaskatapat yatiyi; jan tukuta (imperfectivo), khithitï luräw lurki uka jaqix janirakw luräwip tukuykiti, jan ukax luraskakiwa; tukuqata (perfectivo), akjam amuyumpix luräwinakax tukutaxiwa.
Luräw qallta:              Awichax nïkhakiw sartaski
            Jan tukuyat luräwi:     Jupax thithiskakiwa
            Tukuqat luräwi:          Anux maqxiwa
4.2.5.      Lup’ïwi (modo).- Luyayirinakax lup’ïwirjamax pusiruw wakipxi: chiqt’iri (modo indicativo), aka amuyumpix luräw lurir jaqix chiqakaspas uka luräwix ukjam lup’iraki; samkiri (modo subjuntivo), aka amuyumpix parlir jaqix lup’ïwipanak luräwinak inach luriristh sas amuyaraki. muq’iyiri (modo condicional), parlir jaqix inakiw lurañ luräwinak muq’irtasiraki; taripiri ( modo imperativo), akakast lup’ïwix parlir jaqiruw lurañ ukja luräwinak katuqayaraki.
Chiqt’ir lup’ïwi:                     Jupax anati
           Samkkay lup’ïwi:                   Jiwasax inas irnaqchiñäni
           Muq’iyir lup’ïwi:                    Nayax yatiqiristha
                 Taripir lup’ïwi:                       Jum saram
4.2.6.      Arsu (voz).- Arsux  wayxäsirimp (sujeto) lurayirimp (verbo) mayar tukuyi. Ukampirus päkast arsuñanakaw utji: mayax  ch’amamp arsuña (voz activa), mayarakiw llaphirat arsuña (voz pasiva). Nayrïrixa, lurayirix tama ar wayxärin (sujeto de Or.) luräw luratapxat qhanstayi. Payïnxa, lurayiriw luräw qhanstayi, wayxäsirix (sujeto) janiw lurkiti.
Jaqin arsuta (voz activa):
            Wayxäsiri (Sujeto)        Arsüwi (Predicado)
            Anunakax    mä  jaqiruw  p’atsupxatäna
                                                          Ly.  (V)
Lurayirin qhanstayata (voz pasiva):  
              Wayxäsiri (Sujeto)        Arsüwi (Predicado)
             Mä jaqix            anunakamp p’atsutatänawa
                                                                Ly.  (V)